Θάνατος, ο άφατος

Στη χώρα μου όταν κάποιος μιλάει για θάνατο, οι άνθρωποι χτυπάνε ξύλο. Προσπαθούν να βρουν σαστισμένοι το πρώτο κομμάτι ξύλου που μπορούν να προσεγγίσουν, για να το χτυπήσουν και να ξορκίσουν την κακή κουβέντα που ήρθε και τις αντίστοιχες σκέψεις που γεννιούνται. Εκτός από τις πανάρχαιες δεισιδαιμονίες που μπορεί να κρύβονται σε αυτή την πράξη, εκτός από την συνήθεια που χτίζεται από γενιά σε γενιά, φωλιάζει ανίκητη η επιθυμία να κρατηθεί ο θάνατος σε μία κατάσταση εξωγλωσσική. Και, αλήθεια, ο θάνατος με την καθημερινότητα δεν μπορούν να συναντηθούν σε κανένα πεδίο. Από μόνος του είναι τόσο μοναδικός και σημαντικός, που η καθημερινή γλώσσα θέλει να τον εξοβελίσει. Σε μία ιδανική κατάσταση για τους περισσότερους, ο θάνατος θα ήταν εκτός γλώσσας. Άφατος.

Η επιστροφή του εθνικού κιτς

Το "κιτς" είναι μία έννοια αισθητική σε πρώτο βαθμό. Προερχόμενη από το γερμανικό "Kitsch", δηλώνει κάθε έργο χαμηλής αξίας, μαζικής παραγωγής, το οποίο παραπέμπει ή αναπαράγει πρότυπα σχετικά καταξιωμένα στην κοινή συνείδηση. 

Το κιτς βασίζεται σε συμβάσεις, τρέφεται από τη μίμηση.

Κιτς είναι τα πανομοιότυπα κάδρα που αγόραζαν οι γιαγιάδες μας από την λαϊκή αγορά, παρίσταναν φυσικά τοπία ή κάποια όμορφη κοπέλα, και μπορούσες να τα δεις εκτός από το σπίτι της δικής σου γιαγιάς, και σε οποιοδήποτε γειτονικό σπίτι. Σπάνια αντιμετωπίζαμε τα κάδρα αυτά με κάποια καλλιτεχνική εκτίμηση, ο σκοπός τους ήταν να "διακοσμούν" και όχι να "εκφράζουν".

Το κάπνισμα ως κοινωνικό σημείο και ως ποιητικός τόπος

(Μπανταρισμένα σπαράγματα από το ημερολόγιο του καπνού)

ο Κορνήλιος Καστοριάδης

 Τι είναι αυτό που μας κάνει να καπνίζουμε; Αν δει κανείς το θέμα ψυχρά τοξικολογικά, θα μπορούσε να πει ότι η πρόσληψη νικοτίνης και άλλων ουσιών που υπάρχουν στο τσιγάρο ενεργοποιεί τη διέγερση του νευρικού συστήματος. 

Ας είμαστε όμως ειλικρινείς: η συνηθισμένη αντίδραση ενός ανθρώπου που έρχεται για πρώτη φορά στη ζωή του σ'επαφή με το κάπνισμα, είναι να αηδιάσει πρώτα απ'όλα με την γεύση που θυμίζει δηλητήριο, και να ξεσπάσει σε δυνατό βήχα. Και αυτή η εμπειρία συνήθως θα συνοδεύεται από γέλια των γύρω "παλιών". Η ιστορία του καπνίσματος, από την πρώτη τζούρα μέχρι την εδραίωσή του ως συνήθεια, είναι σφιχτά συνδεδεμένη με κοινωνικούς κώδικες. 

 Ο κύριος λόγος για τον οποίο τόσοι άνθρωποι σε όλη τη γη καταφεύγουν στο κάπνισμα, δεν μπορεί να είναι η πρόσληψη ουσιών που ουσιαστικά είναι δηλητηριώδεις. Ας σκεφτούμε τη ζάχαρη. Σαφώς πιο ευχάριστη όταν προσλαμβάνεται, ενεργοποιεί αίσθηση ευφορίας και πληρότητας. Θα φαινόταν όμως τουλάχιστον γελοίο να κυκλοφορούμε με ένα κουτί ζαχαρωτά στην τσέπη μας, κραδαίνοντάς τα κάθε λίγο όταν πίνουμε καφέ, όταν κάνουμε μία συζήτηση ή αφού κάνουμε έρωτα. 

Τα αγγλικά της αεροσυνοδού και το κυπριακό

Θα έχετε, ίσως, προσέξει σε κάποια αεροπορική πτήση ότι οι αεροσυνοδοί που ενημερώνουν τους επιβάτες, συνήθως "μασάνε" τις αγγλικές ανακοινώσεις, κι ενώ μπορείς να ακούσεις σχετικά άνετα το "Oι επιβάτες παρακαλούνται να κλείσουν όλες τις ηλεκτρονικές συσκευές", αναρωτιέσαι με ποιο μαγικό τρόπο κάποιος δύσμοιρος που δεν γνωρίζει ελληνικά, θα μπορέσει να αποκρυπτογραφήσει αυτό το "assengersarkandlyrequestedtoturnoffall...ectronic....ices" ! 

  Το μήνυμα είναι ούτως ή άλλως μηχανικό. Η συντριπτική πλειοψηφία των επιβατών έχει ξαναπετάξει, γνωρίζει πάνω-κάτω τι θα ειπωθεί στα μηνύματα, και τα περισσότερα λέγονται για να λέγονται. Απλά η πρόταση στη μητρική γλώσσα είναι πιο στρωτή, πιο κατανοητή, και η αντίστοιχη ξενόγλωσση συνήθως πληρώνει το μάρμαρο.

  Κατεβαίνοντας από ένα τέτοιο αεροπλάνο στην Λάρνακα και έχοντας ακούσει τις κατακρεουργημένες ανακοινώσεις για πολλοστή φορά, έτυχε να δω τον πρωθυπουργό της Ελλάδας ο οποίος είχε έρθει επίσκεψη στην Κύπρο να δηλώνει: "Θέλουμε μία δίκαιη και βιώσιμη λύση για το κυπριακό, χωρίς ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα και επιδιαιτησίες, βασισμένη στα ψηφίσματα του ΟΗΕ, με ένα κράτος, μία ιθαγένεια, μία διεθνή εκπροσώπηση."

  Εκείνη τη στιγμή σκέφτηκα "Παίρνω το αεροπλάνο αρκετά συχνά, αλλά τη συγκεκριμένη κασέτα την έχω ακούσει περισσότερο από αυτή της αεροσυνοδού". Η πρόταση είναι "φορεμένη" στα χείλη πολιτικών της Ελλάδας και Κύπρου, για ο,τιδήποτε ρωτηθούν σε σχέση με το κυπριακό πρόβλημα, από τη στιγμή που απορρίφθηκε το σχέδιο Ανάν και έπειτα. Από δεξιά μέχρι αριστερά, η ίδια ρητορική. 

  Από τη μία λες ότι είναι πρωτόγνωρο το να υπάρχει μία κοινή γραμμή στην εξωτερική πολιτική από όλο το πολιτικό φάσμα, αλλά από την άλλη ο "σιδηρόδρομος" αυτός, εκτός του ότι είναι τόσο μα τόσο βαρετός, αγνοεί όλες τις υπόλοιπες διαστάσεις του θέματος: θέτει το κυπριακό ψυχρά ως ένα πολιτειακό ζήτημα, σαν να υπάρχει ήδη μία ομογενοποιημένη κοινότητα που θέλει να κάνει κράτος, σαν να μην υπάρχουν προβλήματα μεταξύ των δύο κοινοτήτων, σαν ο κυπριακός λαός να έχει μία συνείδηση και κουλτούρα επανένωσης. 

  Κάτι που δεν θα μπορούσε να ανταποκρίνεται λιγότερο στην αλήθεια: οι εκλογές στα κατεχόμενα εδάφη, έδειξαν ακριβώς αυτή τη δυσκολία. Το ίδιο εκλογικό κοινό το οποίο ψήφισε "ναι" στο σχέδιο Ανάν, σήμερα ανέδειξε για εκπρόσωπό του έναν σκληρό πολιτικό παλαιάς κοπής, αδιάφορο για το όραμα της όποιας επανένωσης. Την ίδια στιγμή, στην άλλη πλευρά του οδοφράγματος, οι φωνές του "εμείς εδώ κι αυτοί εκεί", ακούγονται δυνατότερες.

  Πίσω από τις γραφειοκρατικές έννοιες και τους διεθνείς διπλωματικούς χειρισμούς, υπάρχουν ριζωμένες αντιλήψεις δεκαετιών και νέα δεδομένα που καθιστούν ακόμα δύσβατο το μονοπάτι του διαλόγου μεταξύ των δύο βασικών πληθυσμιακών ομάδων της νήσου. Πράγμα που η ελίτ των πολιτευτών δείχνει να αγνοεί επιδεικτικά. Στον τομέα της επαναπροσέγγισης της καθημερινής ζωής, έχουν γίνει ελάχιστα. Που είναι η συμβίωση, εκτός από τα "ψώνια στα κατεχόμενα"; Που είναι οι κοινοί κοινωνικοί αγώνες; (όχι οι προκάτ εκδηλώσεις για τα μάτια του κόσμου) Που είναι οι συμβολικές κινήσεις "από τα κάτω";  

  Προσπαθώ να φανταστώ πόσο ευκολότερη θα ήταν η διαδικασία της πολιτειακής επίλυσης, αν υπήρχαν οι παραπάνω προϋποθέσεις. Και πόσο δύσκολη είναι η κατάσταση τώρα, που βλέπουμε την κορυφή και λέμε ότι έχουμε σκαρφαλώσει ήδη το βουνό. Κατά κανόνα σε τέτοιες περιπτώσεις, η πτώση πονάει περισσότερο.

Το ολλανδικό μπουρδέλο

  Η "red light district" των ολλανδικών πόλεων, και ιδιαίτερα του Άμστερνταμ, είναι παγκόσμια γνωστή. Είναι δε ένας από τους δύο βασικούς πυλώνες στους οποίους έχει στηρίξει η Ολλανδία τον τουρισμό της, μαζί με την κουλτούρα των coffeeshops. Κατ'εμέ η κατάσταση αυτή αδικεί τις φυσικές και αρχιτεκτονικές ομορφιές που έχει η χώρα, αλλά μήπως κάθε λόγος ταξιδιού δεν καταλήγει έτσι όταν παραδίδεται στον βιομηχανοποιημένο τουρισμό;
 Η Ολλανδία λοιπόν ως τουριστική βιομηχανία παράγει δύο μεγάλες ομάδες καταναλωτών: τους ναρκωτουρίστες και τους σεξοτουρίστες. Μιλάμε για δύο πράγματα που μπορεί να βρει κανείς πάνω-κάτω σε κάθε ευρωπαϊκή πόλη, αλλά θέλεις η αστυνομική και κοινωνική ανοχή, θέλεις η ευρεία διαφήμιση μίας τέτοιας κατάστασης, έχει δημιουργήσει αυτό το φαινόμενο.
  Βλέπεις δηλαδή περπατώντας στους δρόμους του Άμστερνταμ, πιτσιρικάδες Αμερικάνους, Σέρβους, Έλληνες που περπατούν στο δρόμο απολαμβάνοντας το τσιγάρο τους χωρίς να φυλάγονται. Τους δίνει μία αίσθηση ελευθερίας να γεύονται δημόσια κάτι που στη χώρα τους θα αποτελούσε αιτία προσαγωγής και δικαστηρίου.
 Το ίδιο νιώθουν και οι δύο κοστουμαρισμένοι Γάλλοι της τάξης των golden boys, που διαπραγματεύονται σουρωμένοι, κι ενώ τα ατσαλάκωτα πουκάμισά τους να έχουν βγει απ'τα παντελόνια, μία ομαδική συνουσία με την κοπέλα της βιτρίνας.
  Αυτές οι βιτρίνες! Πόσο μελάνι έχει χυθεί για πάρτη τους. Από copy-paste τουριστικούς οδηγούς μέχρι ηθικολόγους του χτες και του σήμερα, από πολιτικώς ορθούς ρήτορες μέχρι σκληροπυρηνικές φεμινίστριες.
  Από τις παραπάνω ομάδες, έχουν ακουστεί πολλά και από διαφορετικές σκοπιές, πάντως όχι μελιστάλαχτα. Για το ολλανδικό μπουρδέλο, και για την ύπαρξη του πορνείου μέσα στην κοινωνία, μπορεί ο καθένας να πει ό,τι θέλει. Ο παπάς μπορεί να πει ότι συμβάλλει στην διαφθορά της ανθρώπινης ψυχής. Ο πολιτικός ότι διαλύει την συνοχή και την εργασιακή ηθική της κοινωνίας μας. Η φεμινίστρια ότι εξευτελίζει την γυναικεία σεξουαλικότητα.
  Όλα δεκτά και συζητήσιμα.
  Αλλά η μεγαλύτερη γκάφα όλων αυτών, είναι ο τρόπος που προσεγγίζουν το φαινόμενο της βιτρίνας. Τους φαίνεται απάνθρωπος και υποτιμητικός ο θεσμός της βιτρίνας στα πορνεία, γιατί υποβιβάζει την γυναίκα στο ρόλο του εμπορεύματος (λες και στις υπόλοιπες χώρες οι πόρνες δεν είναι σεξουαλικά εμπορεύματα). Το ότι βλέπουν ως περαστικοί μία "κόκκινη" βιτρίνα, όπως ακριβώς βλέπουν ρούχα και παπούτσια στα μαγαζιά, φαντάζει στους ταξιδιώτες που έρχονται από άλλη χώρα υπερβολικά ωμό.
  Η αντίληψη αυτή δεν είναι ακόλουθη, όμως, με τα ολλανδικά ήθη.
  Για να κατανοήσουμε το ολλανδικό μπουρδέλο, πρέπει να κατανοήσουμε πρώτα το ολλανδικό σπίτι.
  Και δεν είναι τυχαίο ότι τα μέρη αυτά ονομάζονται  ο ί κ ο ι  ανοχής ή "σπίτια" στην  δική μας καθομιλουμένη.

 Αυτές είναι δύο φωτογραφίες που τράβηξα από ταξίδια στην Ολλανδία. Ίσως δεν φαίνεται με τον καθαρότερο τρόπο (άλλωστε δεν βγήκαν γι'αυτό το σκοπό), αλλά τα ισόγεια σπίτια έχουν τόσο μεγάλα παράθυρα που είναι ουσιαστικά βιτρίνες (χαρακτηριστικότερο το σπίτι κάτω αριστερά στη δεύτερη φωτογραφία). Έτσι μπορείς κάνοντας την βόλτα σου στο δρόμο κυριολεκτικά να δεις στο ίδιο ύψος με σένα τον ένοικο να απολαμβάνει τον καφέ του στο καθιστικό του. Κάνοντας έναν τέτοιο περίπατο, μου δημιουργήθηκε η απορία "μα καλά, δεν ανησυχούν καθόλου που η ιδιωτική τους ζωή γίνεται δημόσια με τέτοιο φανερό τρόπο;"
 "Εάν θέλουν να κάνουν κάτι που δεν επιθυμούν να δεις, απλούστατα θα κλείσουν την κουρτίνα", μου είπαν άνθρωποι που διαμένουν εκεί.
  Κι αυτός είναι, αλήθεια, και ο τρόπος με τον οποίο δουλεύουν και οι γυναίκες στα "σπίτια": εάν περπατάς στην περιοχή και δεν έχουν πελάτη, θα τις δεις να κάνουν νάζια, να προσκαλούν τους περαστικούς ή να παίρνουν όσο προκλητικότερη πόζα μπορούν πίσω από το τζάμι. Εάν δεις την κουρτίνα κλειστή, σημαίνει πως η κοπέλα είναι "απασχολημένη", οπότε δε μπορεί να δεχτεί κάποιον εκείνη τη στιγμή.
  Αυτούς τους κώδικες τους γνωρίζουν οι Ολλανδοί από την γενικότερη κοινωνική τους ζωή και δεν τους παρεξηγούν. Τους υιοθετούν ή τους απορρίπτουν στην καθημερινότητά τους.
  Με τα ίδια σταθμά, ίσως φαινόταν αστείο ή παράξενο σε πολίτες άλλων χωρών, το ότι στους ελληνικούς οίκους ανοχής υπάρχει σαλονάκι υποδοχής (κατά τα ανατολίτικα ήθη του "μουσαφίρη" ή πάλι κατά τα πρότυπα της "φιλοξενίας" των αρχαίων ημών), αλλά και ο ρόλος της τσατσάς που "διαφημίζει" τις αρετές της εκδιδομένης.
   Αλλάζοντας τόπους, αλλάζουν και τα ιδιαίτερα εκείνα σημεία που συγκροτούν κώδικες κοινωνικής συνεννόησης. Και το ολλανδικό μπουρδέλο είναι μία τέτοια περίπτωση.